عود

بربط در زبان عربی عود نامیده می شود.

عود از خانواده سازهای زهی مضرابی است.

برای ساخت عود از چوب ، زه یا نایلون و استخوان استفاده می شود.

 

 

اجزا تشکیل دهنده عود (بربط)

کاسه طنینی و صفحه رویی عود

کاسه طنینی عود مانند گلابی است که از طول به دو قسمت مساوی تقسیم و از ترک های چوبی متعدد به هم پیوسته تشکیل شده است.

 

 

ترک ها از یک سو در پایین کاسه و از طرف دیگر نزدیک دسته به هم می رسند.

صفحه رویی بربط یا عود از جنس چوب است که برای صدادهی بیشتر از چوب کاج استفاده می شود.

 

دودایره کوچک و یک دایره بزرگ مشبک از جنس استخوان برای خروج صدا از کاسه بر روی صفحه تعبیه شده است و  خرک عود در قسمت پایین صفحه قرار دارد.

 

 

بر روی صفحه به فاصله کمی از خرک در محل برخورد مضراب با وترها صفحه کوچکی از جنس چوب یا استخوان برای جلوگیری از برخورد مضراب با صفحه رو چسبانده می شود.

 

پل

در پنج نقطه از صفحه به طرف داخل کاسه پل هایی افقی متصل به صفحه وجود دارند که از تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری می کنند.

 

خرک و سیم گیر عود

خرک عود قطعه چوبی حدود 10 سانتی متر است که در قسمت پایین کاسه قرار می گیرد و روی آن شیارهایی کم عمق برای عبور وترها ایجاد شده است.

 

دسته و سرپنجه عود

عود دارای دسته کوتاه چوبی است.طول آن به طور تقریبی یک سوم طول کاسه است.

عود امروزی فاقد دستان بندی است.

 

 

گوشیهای عود

سرپنجه عود یا جعبه گوشی ها محفظه ای تو خالی است که در ابتدای طول دسته قرار دارد و کمی متمایل به عقب است.سرپنجه محل قرارگیری گوشی هاست و در هر طرف آن پنج گوشی قرار دارد.

شیطانک عود

قطعه چوب باریک و کم ارتفاع به عرض دسته و ارتفاع حدود یک میلی متر بین دسته و سرپنجه که سیم ها(وترها) از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کنند.

 

برخی از کتب آموزشی عود در ایران:

کتاب شیوه بربط نوازی  منصور نریمان

کتاب بیست و دو قطعه برای عود  محمدرضا ابراهیمی

نوازندگان سرشناس عود در ایران:

منصور نریمان ،نصرالله زرین پنجه ،اکبر محسنی، عبدالوهاب شهیدی، محمود رحمانی،

حسین بهروزی نیا، ارسلان کامکار، رضا خوانساریان، جمال جهانشاد، شهرام میر جلالی، ...

 

 

 

کمانچه

 

کمانچه که امروزه در بعضی از نواحی ایران متداول است از خانواده سازهای

 زهی - آرشه ای است. با آرشه نواخته می شود.

 

این ساز در مناطقی مانند شمال خراسان ،گلستان (مناطق ترکمن نشین و کتول) ، شرق مازندران، دامغان ،طالقان

گیلان ،آذربایجان شرقی و غربی،کرمانشاهان ، لرستان، چهارمحال و بختیاری و فارس متداول است.

 

 

ویژگی های ظاهری و ساختاری کمانچه

 

 

 

 

 

کمانچه های متداول در نواحی مختلف ایران در مجموع ویژگی های ساختاری نسبتا مشترکی دارند و تفاوتشان صرف نظر

از اندازه یا جنس و مواد به کار رفته در ساختمان آنها، بیشتر مربوط به ساختمان و شکل کاسه طنینی است:

 

  1. کاسه های پشت باز: کمانچه های لرستان، کرمانشاهان، چهارمحال و بختیاری، منطقه کتول استان گلستان و دامغان کاسه طنینی پشت باز دارند. صدای این نوع مکانچه ها شفاف تر و شدیدتر و تا حدودی تیز تر و نافذ تر هستند.
  2. کاسه های پشت بسته: کمانچه های پشت بسته در شمال خراسان و منطقه ترکمن نشین استان گلستان ، شرق مازندران و گیلان و آذربایجان شرقی و غربی و فارس متداول هستند.

صدای این نوع کمانچه ها در مقایسه با کمانچه های پشت باز گرفته تر و نرم تر و تو دماغی تر است.

 

 

 

انواع کاسه طنینی در کمانچه:

 

پشت کاسه گنبدی شکل

پشت کاسه کروی

پشت کاسه تخت

 

تمام کمانچه های متداول در ایران دسته ای گرد دارند. روی دهانه کاسه طنینی آن ها پوست کشیده شده است.

 

تکنیک های اجرایی دست راست:

لگاتو ،استاکاتو، دتاشه ، ترمولو، آلتالونه، آلاپونتا،سپاراتو، استفاده از طول های مختلف و استفاده از سر یا نوک آرشه به صورت کوتاه

 

تکنیک های اجرایی دست چپ:

انگشت گذاری روی هر سه یا چهار سیم با تاکید بر استفاده بیشتر از سیم های اول و دوم ، پیتزیکاتوی دست چپ، گلیساندو به صورت لغزش میان دو صدا ، تریل

 

شیوه نواختن کمانچه

 

 

نوازنده در حالت نشسته پایه کمانچه را روی زمین یا صندلی و یا روی زانو می گذارد و به وسیله آرشه آن را می نوازد.ساز در موقع اجرا کمی حول محور خود می چرخد

و همین عمل تماس آرشه با سیم ها را آسان تر می کند. نوازنده کمانچه را به طور قایم در دست می گیرد و انگشتان همان دست را روی دسته بر روی سیم ها می لغزاند

و آرشه را با دست راست بر روی سیم ها می کشد.

 

 

 

 

 

 

نوازندگان شاخص کمانچه

 

کیهان کلهر

اردشیر کامکار

داوود گنجه ای

علی اکبر شکارچی

فرح علیپور

مجتبی میرزاده و...

 

 

آموزشگاه موسیقی سارین

 

تمبک

تمبک یا تنبک از سازهای کوبه ای است و اصطلاحا به آن ضرب هم گفته می شود.

تمبک دو قسمت دارد: تنه و نفیر

برای اجرای تمبک ،ساز روی پای چپ نوازنده قرار می گیرد و با دو دست بر پوست ضربه می زنند.

اجزای تمبک

 

تنه:

تنه قسمت حجیم تر تمبک است و تا حدی محدب است و در عرض آن شیارهایی ایجاد

می شوند که از لغزیدن تمبک هنگام نواختن جلوگیری می کنند.

گاه هنگام نوازندگی با کشدن ناخن بر روی این شیارها صدای خاصی ایجاد می شود که مورد استفاده نوازندگان ماهر قرار می گیرد.

نفیر:

نفیر یا گلو به قسمت باریک تر تمبک بین تنه و دهانه کوچک می گویند.

دهانه کوچک:

دهانه کوچک در ادامه نفیر قرار دارد و محل خروج صدا است.

 

نت نویسی تنبک

نت نویسی تمبک معمولا روی حامل سه خط نوشته می شود.

پوست تمبک تک نوازی به علت حجم کوچک تر آن ،نازک تر انتخاب می شود.

برای تمبک ارکستری از پوست ضخیم تر،کهنه تر و عمل آمده بز یا میش که در تمام نقاط قطر آن کاملا یکسان باشد استفاده می شود.

پوست را با چسب یا سریش روی لبه بیرونی دهانه بزرگ می چسبانند.

 

 

انواع تنبک

تنبک کوچک برای تک نوازی

تنبک بزرگ برای ارکستر

تنبک زورخانه

 

برخی از کتاب های آموزشی تمبک:

کتاب آموزش تنبک حسین تهرانی

کتاب آموزش تنبک محمد حسین اسماعیلی

کتاب آموزش تنبک بهمن رجبی

کتاب آموزش تنبک مجید حسابی

 

 

 

دف

دف از سازهای کوبه ای است که در ساخت آن از چوب،پوست و فلز استفاده می شود.

کمانه یا بدنه دف دایره ای شکل است. در طول جدار داخلی کمانه دف ،در فواصل معین حلقه هایی فلزی نصب شده اند و بر یک طرف دهانه پوست کشیده شده است.

در نواختن دف از هر دو دست استفاده می شود.

دف علاوه بر استفاده در آیین های خاص عرفانی،امروزه در همراهی سازهای دیگر هم کاربرد دارد.

 

 

پوست دف

برای دف از پوست کهنه گوسفند ،بز یا آهو که ضخامت آن در تمام نقاط یکسان است استفاده می شود.

انواع پوست های پلاستیکی هم اخیرا معمول شده اند که در مقابل رطوبت و حرارت مقاوم تر هستند و صدادهی شفاف تری دارند.

 

حلقه ها

در جدار داخلی کمانه دف، قلاب های کوچکی به فاصله یک سانتی متری از هم قرار دارند و با تکان دادن دف به صدا در می آیند.

برای محکم کردن پوست دف به دور کمانه از میخ هایی شبیه پونز که گل میخ گفته

می شوند استفاده می شود.

 

 

 

نت نویسی دف

در سال های اخیر در ایران متد نت نویسی و استفاده از حامل هایی با تعداد خطوط متفاوت برای دف متداول شده است.برای نت نویسی دف از خط حامل چهارخطی استفاده می شود.

 

 

انواع هم خانواده های دف

دایره:نوع کوچک و مجلسی دف.

 

 

دایره زنگی:کوچک تر از دف است و گاهی هر دو دهانه آن باز و بدون پوست است.

و در داخل دایره زنگی سنج های دوتایی کوچکی نصب شده اند که با میله ای باریک و فلزی به طرف شکاف ها متصل هستند.

 

 

 

برخی از کتاب های آموزشی دف :

آموزش دف صادق تعریف

آموزش دف رضا منصوری

آموزش دف از مبتدی تا عالی سیامک عزیز زاده

آموزش دف ایمان خسروی

آموزش دف به شیوه معاصر داریوش چاووشی

 

 

دوتار

دوتار از سازهای مضرابی موسیقی ایرانی است و همان طور که از اسم آن مشخص است، دارای دو سیم (تار) است. این ساز را معمولاً با مضراب نمی‌نوازند و با ناخن، زخمه می‌زنند.

 

پیشینه

دوتار پیشینه ای چند هزار ساله دارد و می توان آن را مادر ساز هایی مانند تنبور و سه تار دانست.امروزه مناطقی که دوتار در آن ها نواخته می شود:شمال خراسان،جنوب و شرق خراسان،نواحی ترکمن نشین شمال شرق مانند گلستان و بخش علی آباد کتول و برخی مناطق مانند استان مازندران اشاره کرد.

دوتار در مناطق مختلف تفاوت های اندکی با هم دارند و به نام های دوتار خراسان جنوب یا شمال؛ دوتار ترکمن و دوتار مازندران شناخته می شوند.

علاوه بر اسم و ساختمان ساز،نحوه در دست گرفتن و نواختن در شمال و جنوب خراسان تا حدودی باهم تفاوت دارند.

مردم نواحی خراسان قصه ها و داستان های خود را در قالب آهنگ های دلنشین و زیبا سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر روایت می کنند.

 

 

 

 

 

 

 

ساختمان ساز

 

 

دوتار دارای کاسه گلابی شکلی است و دسته ای نسبتا دراز دارد.دوتار دو رشته سیم داشته و طول دسته آن حدود 60 سانتی متر است و کل ساز حدود یک متر طول دارد.

قسمت گلابی شکل آن از جوب درخت شاه توت و دسته آن چوب درخت گردو یا زردآلو است.

حاجی قربان سلیمانی سیم زیر دوتار خود را مونث و سیم بم سازش را مذکر توصیف می کند.

برای سیم بم هشت لا و برای سیم زیر شش لا نخ ابریشم را به هم می-تابیدند. حاج حسین ایده‌آل صداگیری از ساز را نواختن با ابریشم می دانست، چرا که عقیده داشت زبان ساز یا سیم که در قدیم از ابریشم ساخته می شد، باید از جنس خود ساز (:چوب توت) باشد .

کوک دوتار

دوتار در شمال خراسان با نسبت چهارم و پنجم کوک می‌شود. با کوک ترکی می‌توان نغمه هایی همچون گرایلی، شاختا، نالش، دوست‌محمد و غریب و با کوک کردی آهنگهای الله‌مزار، لو، درنا و جعفرقلی را اجرا کرد. در شرق خراسان نیز دو کوک متداول وجود دارد که اغلب غزلیات و دوبیتی ها با کوک فاصله چهارم و اشترخجو ، آهو و... با کوک فاصله پنجم نواخته می شود.

 

 

 

نوازندگان دوتار

جمله نوازندگان زبده خراسانی می توان به استاد غلامعلی پورعطایی،استاد جعفر رحمانی،استاد حاج قربان سلیمانی،استاد ذوالفقار عسکریان و عبدالله امینی نام برد.

 

دوتار های مناطق و دوره های مختلف

 

 

 

مقالات دیگر...

  1. تنبور

زیر مجموعه ها